Tanong at Sagot sa Batas
Simpleng sagot sa mga tanong na madalas itanong ng mga Pilipino tungkol sa pamilya, lupa, pera, trabaho at alitan, may halimbawa ang bawat isa. Pangkalahatang impormasyon, hindi legal na payo.
Pagpapanotaryo
Ano ba Talaga ang Ginagawa ng Notaryo, at Bakit Kailangan pang Magpa-notaryo?
Ang notary public ay abogadong binigyan ng lisensya ng korte para sumaksi sa mga pirma. Kapag tiningnan ng notaryo ang ID ninyo, pinanood kayong pumirma o kinumpirma ang pirma ninyo, at itinala ito sa libro niya, nagiging public document ang papel ninyo. Puwede na itong panghawakan ng korte at ng mga opisina nang hindi na kayo pinapatunayan na totoo ang mga pirma. Kaya humihingi ng notaryadong papeles ang LTO, mga bangko, Registry of Deeds at mga korte. Hindi tinitingnan ng notaryo kung totoo ang nakasulat sa dokumento.
Ano ang Kailangan Kong Dalhin sa Notaryo?
Dalhin ang kumpletong dokumento na puno na ang lahat ng blangko, at hindi pa pirmado kung affidavit ito. Magdala ng sapat na kopya, dahil kadalasang nagtatabi ng isa ang notaryo. Magdala ng valid government ID na may litrato at pirma ninyo. Dapat ding sumama ang lahat ng pipirma, bawat isa may sariling ID, pati ang mga testigong nakapangalan sa dokumento.
Anong ID ang Tinatanggap ng Notaryo?
Magdala ng kahit isang ID mula sa government office na hindi pa expired at may litrato at pirma ninyo, gaya ng passport, Driver's License, PRC ID, UMID, SSS card, Postal ID o National ID. Hindi sapat ang cedula lang dahil wala itong litrato. Kung wala talaga kayong ID, pinapayagan ng mga patakaran na manumpa ang mga taong kilala kayo para patunayan kung sino kayo.
Kailangan bang Personal na Humarap sa Notaryo ang Pipirma? Pwede bang Ako na lang ang Magdala Para kay Nanay?
Oo. Ang bawat taong pipirma ay dapat personal na nasa harap ng notaryo sa oras ng pagpapanotaryo, dala ang valid ID. Hindi puwedeng mag-notaryo ang notaryo para sa taong wala roon, kahit anak o asawa pa kayo at dala ninyo ang ID niya. Kung may sakit ang pipirma, puwedeng puntahan siya ng notaryo sa ospital. Kung nasa abroad siya, puwede siyang pumirma sa Philippine consulate o sa harap ng lokal na notaryo na may apostille.
Puwede bang Magpa-notaryo Online o sa Video Call?
Oo, mula 19 Oktubre 2026, kung may hiwalay na pahintulot ang notaryo na mag-notaryo online at gumagamit siya ng platform na aprubado ng Supreme Court. Puwede kayong humarap sa iisang kuwarto dala ang PDF, o sa video call. Hindi puwedeng ipa-notaryo sa ganitong paraan ang mga dokumentong papel na pinirmahan ng tinta, mga will at mga deposition. Kung nasa abroad kayo, dapat nasa Philippine embassy o consulate kayo.
Ano ang Pinagkaiba ng Jurat at Acknowledgment sa Notaryo?
May dalawang pangunahing paraan ng pagpapanotaryo ng dokumento. Kapag nanumpa kayo na totoo ito (jurat), pumipirma kayo sa harap ng notaryo at nanunumpa na totoo ang sinasabi ng papel. Para ito sa mga affidavit. Kapag kinumpirma ninyong kayo ang pumirma (acknowledgment), sinasabi ninyo sa notaryo na sa inyo ang pirma at kusa kayong pumirma. Para ito sa mga deed, kontrata at Special Power of Attorney. Alinman dito, dapat kayong personal na pumunta sa notaryo dala ang valid ID.
Pwede bang Magpa-notaryo sa Ibang Lungsod o Probinsya?
Oo. Puwede ninyong ipa-notaryo ang dokumento sa kahit sinong notaryo, saan man kayo nakatira at saan man ang ari-arian o gagamitin ang dokumento. Ang mahalaga ay i-notaryo ito ng notaryo sa loob ng sakop ng korteng nagbigay ng lisensya niya, at na ang lugar na nakasulat sa itaas ng dokumento ay kung saan talaga kayo pumirma. Ang notaryong lisensyado sa Makati ay puwedeng mag-notaryo sa Makati, pero hindi sa bahay ninyo sa Cavite.
Ano ang Notarial Register, at Ano ang Ibig Sabihin ng Doc. No., Page No. at Book No.?
Ang notarial register ay ang opisyal na record book ng notaryo. Dapat isulat dito ang bawat pagpapanotaryo sa mismong oras na ginagawa ito, at pipirma o magtatatak ng thumbmark din kayo rito. Ang Doc. No., Page No., Book No. at Series sa ibaba ng dokumento ninyo ay nagsasabi kung nasaan sa libro ang entry ninyo: ang entry number, ang pahina, kung aling volume ng register, at ang taon. Buwan-buwan, nagpapadala ang notaryo ng kopya ng mga entry sa Clerk of Court, kaya puwedeng ma-trace ang isang pagpapanotaryo sa ibang araw.
Paano Malalaman Kung Peke ang Notaryo o Fixer lang?
Ang tunay na notaryo ay abogadong binigyan ng lisensya ng Regional Trial Court para mag-notaryo sa isang lungsod o probinsya. Hihilingin niyang humarap kayo nang personal, titingnan ang ID ninyo, papipirmahin kayo sa kanyang record book, at ilalagay ang mga detalye ng kanyang commission sa ilalim ng pirma niya. Kung may nag-notaryo nang hindi kayo nakikita, walang record book, o gumamit ng stamp na walang commission number o expiry, ituring itong peke. Puwede ninyong i-check ang kahit sinong notaryo sa Office of the Clerk of Court ng Regional Trial Court ng lungsod o probinsyang iyon.
Magkano ang Bayad sa Pagpapanotaryo?
Walang iisang presyo para sa buong bansa. Nakadepende ang presyo sa uri ng dokumento, kung nasaan kayo, at kung ino-notaryo lang ito ng notaryo o siya rin ang gagawa nito para sa inyo. Maraming lokal na samahan ng mga abogado (IBP chapters) ang naglalabas ng price list para sa kanilang lugar, at madalas na porsyento ng presyo ang singil sa Deed of Sale. Itanong ang presyo bago magsimula, at humingi ng Official Receipt.
Gaano Katagal Bago Matapos ang Pagpapanotaryo?
Para sa kumpletong dokumento, kung naroon ang lahat ng pipirma at may dalang valid ID, madalas natatapos ang pagpapanotaryo sa parehong araw, minsan habang naghihintay kayo. Mas matagal ito kung ang notaryo pa ang gagawa ng dokumento, kung may kulang na pipirma, o kung marami ang kailangang pumirma. Kung dadalhin sa abroad ang dokumento, idagdag ang oras para sa certificate ng korte (CANA) at sa DFA apostille.
Nawala ang Notaryadong Deed of Sale Namin. Saan Kukuha ng Kopya?
Magsimula sa notaryong nag-notaryo nito. Dapat siyang magbigay ng certified copy ng kanyang record sa sinumang humingi at magbayad ng fee. Kung hindi ninyo makontak ang notaryo, o patay na o nagretiro na siya, pumunta sa Office of the Clerk of Court ng Regional Trial Court (RTC) kung saan lisensyado ang notaryo. Buwan-buwan, nagpapadala ang mga notaryo sa opisinang iyon ng kopya ng mga ino-notaryo nila. Dalhin ang document, page, book at series numbers kung mayroon kayo.
Pwede bang Tanggihan ng Notaryo ang Papel Ko?
Oo. Sa ilang kaso, sinasabi ng rules na dapat tumanggi ang notaryo: kung wala nang personal ang pipirma, hindi siya maayos na makilala, mukhang hindi niya naiintindihan ang dokumento o hindi kusang pumipirma, kung may blangko ang dokumento, o kung partido rito ang notaryo o malapit na kamag-anak. Puwede ring tumanggi ang notaryo kung naniniwala siyang ilegal ang transaksyon. Kadalasan, simple lang ang solusyon: dalhin ang kulang na tao, ID o impormasyon, o pumunta sa ibang notaryo kung conflict ang problema.
Pamilya at Mana
Walang Will si Tatay. Paano Hahatiin ang Mana?
Kukunin muna ng naiwang asawa ang sarili niyang kalahati ng pinagsamang ari-arian ng mag-asawa. Hindi mana ang kalahating iyon; kanya na iyon talaga. Ang kabilang kalahati, pati anumang pag-aari ng magulang nang mag-isa, ang estate (iniwang ari-arian). Kung may mga anak, hahatiin nang pantay ang estate sa asawa at sa mga anak, pare-pareho ang bahagi ng bawat isa. Walang dagdag ang panganay, at pareho ang bahagi ng mga anak na lalaki at babae.
May Divorce na ba sa Pilipinas? Paano Ako Makakawala sa Kasal Ko?
Para sa karamihan ng Pilipino, wala. Walang pangkalahatang divorce law para sa kasal ng dalawang Pilipinong hindi Muslim. Sa halip, puwedeng ideklara ng korte na void ang kasal (hindi kailanman naging valid mula umpisa) o i-annul ito (kanselahin), na magpapalaya sa inyong magpakasal ulit, o puwede kayong humingi ng legal separation, na hindi nagpapalaya. May dalawang exception: puwedeng mag-divorce ang mga Pilipinong Muslim sa ilalim ng Code of Muslim Personal Laws, at ang Pilipinong kasal sa foreigner ay puwedeng magpa-recognize sa korte ng Pilipinas ng divorce na nakuha sa abroad.
Magkano ang Sustento na Puwede Kong Hingin sa Tatay ng Anak Ko?
Walang fixed na halaga o porsyento sa batas. Ayon sa Family Code, ang sustento ay ayon sa kakayahan ng magulang na nagbibigay at sa pangangailangan ng bata, at tumataas o bumababa ito habang nagbabago ang mga ito. Pareho ang tungkulin ng dalawang magulang. Ang batang ipinanganak sa labas ng kasal ay may parehong karapatan sa sustento mula sa tatay kapag napatunayang siya ang tatay.
Hindi Kami Kasal. Puwede bang Apelyido ng Tatay ang Gamitin ng Anak Namin?
Oo, kung aaminin ng tatay nang nakasulat na anak niya ang bata. Sa ilalim ng Republic Act No. 9255 (RA 9255), puwedeng gamitin ng batang ipinanganak nang hindi kasal ang mga magulang ang apelyido ng tatay kapag kinilala na siya ng tatay, sa Birth Certificate o sa pinirmahang pag-amin, at nai-file sa civil registrar ang Affidavit to Use the Surname of the Father (AUSF). Illegitimate pa rin ang bata (ipinanganak nang hindi kasal ang mga magulang) at nananatili sa parental authority ng nanay (ang legal niyang karapatan at tungkuling magdesisyon para sa bata). Kung magpakasal ang mga magulang sa isa't isa pagkatapos at wala silang legal impediment (legal na dahilan kung bakit hindi sila puwedeng magpakasal, gaya ng kasal na sa iba) noong ipinagbuntis ang bata, puwedeng ma-legitimate ang bata, kaya magiging legitimate siya.
Live-in Kami. Kanino ang Lupang Binili Namin Kung Pangalan lang Niya ang Nasa Titulo?
Depende kung pareho kayong malayang magpakasal sa isa't isa. Kung oo, ang Article 147 ng Family Code ang tatama: hati kayo nang pantay sa mga sahod ninyo, at ang ari-ariang nabili habang nagsasama kayo ay ipinagpapalagay na pag-aari ninyo nang pantay, kahit isang pangalan lang ang nasa titulo at kahit ang isang partner ay nag-alaga ng bahay sa halip na kumita. Kung kasal pa sa iba ang isa sa inyo, ang Article 148 ang tatama: ang pag-aari lang ninyo ay ang kaya ninyong patunayang talagang inambag ninyo. Alinman doon, hindi tagapagmana ang live-in partner kapag namatay ang isa nang walang will.
Naghiwalay Kami. Kanino Mapupunta ang mga Bata?
Kung hindi magkasundo ang mga magulang, korte ang magpapasya, at ang tinitingnan nito ay kung ano ang pinakamabuti para sa bata. Ang batang wala pang pitong taon ay mananatili sa nanay maliban kung may makitang mabigat na dahilan ang korte para magpasya nang iba. Ang batang pito o higit pa ay puwedeng magsabi kung aling magulang ang gusto niya, at isasaalang-alang ito ng korte. Ang batang hindi kailanman ikinasal ang mga magulang ay nasa ilalim ng parental authority ng nanay (ang legal niyang karapatan at tungkuling magpasya para sa bata). Ang magulang na hindi kasama ng bata ay karaniwang puwede pa ring dumalaw.
Puwede bang Ibenta ng Asawa Ko ang Ari-arian Namin nang Wala ang Pahintulot Ko?
Hindi. Kung pag-aari ninyong dalawa bilang mag-asawa ang ari-arian, hindi ito puwedeng ibenta, isangla o ipamigay ng asawa ninyo nang walang nakasulat na pahintulot ninyo o pahintulot ng korte. Ang bentahang walang alinman sa dalawa ay void (walang bisa sa batas) ayon sa Family Code (Articles 96 at 124). Totoo ito kahit nasa pangalan lang ng asawa ninyo ang titulo. Iba ang ari-ariang sa asawa ninyo lang, gaya ng lupang minana niya: sa pangkalahatan, puwede niya itong ibenta nang wala kayo.
Mali ang Pangalan o Birthday Ko sa PSA Birth Certificate. Paano Ito Ipapaayos?
Pumunta sa civil registry sa inyong city o town hall. Ayon sa batas, kayang ayusin ng civil registrar ang halatang mali sa pag-type o spelling, palitan ang first name para sa mga pinapayagang dahilan, at itama ang maling araw o buwan ng kapanganakan o maling sex na halatang mali sa pag-type. Magsasampa kayo ng sworn petition (nakasulat na kahilingang pinirmahan under oath) at magpapakita ng ibang record na may tamang nakasulat. Ang maling taon ng kapanganakan, ibang apelyido, o anumang nagbabago sa inyong status ay nangangailangan ng kaso sa korte.
Puwede bang Mag-abroad ang Anak Ko Kasama ang Isang Magulang lang?
Karaniwan, oo. Kung kasal sa isa't isa ang mga magulang, puwedeng bumiyahe ang bata kasama ang alinman sa dalawang magulang nang walang DSWD Travel Clearance. Kung hindi kasal ang mga magulang, puwedeng bumiyahe ang bata kasama ang nanay nang walang clearance, pero kung tatay lang ang kasama, karaniwang kailangan ng Travel Clearance. Ang batang bibiyaheng mag-isa, o kasama ang lolo o lola, tita, o sinumang hindi magulang, ay kailangan ng clearance at ng nakasulat na consent ng mga magulang.
Lupa at Bahay
Nakapangalan pa sa Namatay Naming Magulang ang Lupa. Puwede na ba Naming Ibenta?
Oo, pero kailangang kasali ang lahat ng tagapagmana, at kailangang ma-settle muna o kasabay ang iniwan ng magulang. Puwedeng i-settle muna ng lahat ng tagapagmana ang estate (ang mga iniwang ari-arian) at saka magbenta, o pumirma silang lahat ng iisang notarized na Deed of Extrajudicial Settlement with Sale (kasunduan sa labas ng korte na naghahati ng estate at nagbebenta ng lupa sa buyer nang sabay). Alinman ang piliin, kailangang ma-file ang Estate Tax Return at mailabas ang eCAR ng BIR (ang certificate nito na nagpapahintulot na mailipat ang titulo) bago mailipat ang titulo. Ang isang tagapagmanang kumikilos nang mag-isa ay makakapagbenta lang ng sarili niyang bahagi, hindi ng buong lote (Civil Code, Art. 493).
Safe bang Bumili ng Lupang "Rights lang" at Tax Declaration lang ang Hawak ng Nagbebenta?
Delikado ito, kaya mag-check muna bago magbayad. Walang titulo ang lupang "rights only", Tax Declaration lang o papel mula sa nagbebenta. Ipinapakita ng Tax Declaration kung sino ang nagbabayad ng amilyar, hindi kung sino ang may-ari ng lupa. Puwedeng public land (lupa ng gobyerno) ito na hindi kailanman mapapatituluhan, may titulo na pala sa pangalan ng iba, o may ibang umaangkin. Ang makukuha lang ninyo ay kung anong karapatan talaga ang mayroon ang nagbebenta.
Puwede ba Akong Paalisin ng Landlord nang Walang Abiso, o I-padlock ang Inuupahan Ko?
Hindi. Hindi kayo puwedeng paalisin ng landlord nang sila lang, kahit may utang kayo sa upa o tapos na ang lease ninyo. Dapat muna nila kayong bigyan ng nakasulat na demand na magbayad o sumunod at mag-vacate (umalis), dumaan sa barangay kung pareho kayong nakatira sa iisang lungsod o munisipyo, at saka mag-file ng ejectment case (kaso sa korte para paalisin kayo). Ang sheriff lang ng korte, batay sa utos ng korte, ang puwedeng maglabas sa inyo. Pero kung talagang may utang kayo sa upa o tapos na ang lease ninyo, puwede kayong utusan ng korte na umalis at magbayad.
Valid ba ang Deed of Sale Kahit Hindi Notaryado?
Oo, sa pagitan ng buyer at seller. Ang bentahan ng lupa na pinirmahan nilang dalawa ay may bisa sa kanila kahit walang notaryong nakakita. Pero hindi ito sapat para mailipat ang titulo sa pangalan ng buyer. Deed na notaryado lang ang tinatanggap ng BIR at ng Registry of Deeds, at hangga't hindi naire-register ang bentahan, hindi kayo nito pinoprotektahan laban sa ibang taong makikipagtransaksyon sa lupa pagkatapos, gaya ng pangalawang buyer.
Sino ang Magbabayad ng Capital Gains Tax at Iba pang Gastos sa Bentahan ng Lupa, Buyer o Seller?
Ayon sa batas, ang seller ang nagbabayad ng 6% capital gains tax, ng local transfer tax, at ng gastos sa paggawa at pagrerehistro ng deed, maliban kung iba ang napagkasunduan ninyo. Sa totoo, maraming bentahan ang naghahati nito: ang seller ang nagbabayad ng capital gains tax, at ang buyer ang nagbabayad ng 1.5% documentary stamp tax, ng transfer tax at ng registration fees. Anuman ang napagkasunduan ninyo, isulat ito sa Deed of Sale, dahil hihingin ng BIR at ng lungsod o probinsya na buong bayaran ang mga tax kahit sino pa ang pumayag magbayad.
Ano ang Maceda Law? May Refund ba Kung Hindi Ko na Kayang Bayaran ang Hinuhulugan Kong Bahay?
Ang Maceda Law, Republic Act No. 6552 (RA 6552), ay nagpoprotekta sa mga bumibili ng bahay, lote o condo unit na hinuhulugan ang bayad sa nagbenta. Kung nahuli kayo sa hulog, may grace period kayo para makahabol. Kung nakapagbayad na kayo nang hindi bababa sa dalawang taon at na-cancel ang bentahan, kailangang ibalik ng nagbenta ang hindi bababa sa kalahati ng naibayad ninyo. Puwede lang mag-cancel ang nagbenta 30 araw pagkatapos ninyong matanggap ang notarized na notice. Hindi nito sakop ang housing loan sa bangko o sa Pag-IBIG.
Pwede bang Harangan ng Kapitbahay ang Daanan Papunta sa Lote Namin?
Kung dumadaan lang kayo dahil pinayagan kayo (pakikisuyo), karaniwang puwedeng isara ng may-ari ang daanan. Pero kung ang lote ninyo ay napapalibutan ng ibang lote at walang maayos na labasan papunta sa pampublikong kalsada, pinapayagan kayo ng Civil Code na humingi ng right of way sa lupa ng kapitbahay, sa rutang pinakamaliit ang pinsala, at pagkatapos ninyo siyang bayaran para dito. Kung may right of way nang napagkasunduan nang nakasulat, ibinigay ng korte, o nakatala sa titulo, hindi ito puwedeng harangan ng kapitbahay.
Pera at Utang
Makukulong ba Ako Kung Hindi Ko Mabayaran ang Utang Ko?
Hindi, kung dahil lang hindi kayo makabayad. Sabi ng Constitution, walang taong makukulong dahil sa utang. Puwede kayong idemanda ng nagpautang para maningil, at puwede kayong utusan ng korte na magbayad nang may interest, pero hindi kayo nito puwedeng ikulong dahil sa hindi nabayarang halaga. Iba na kung nag-isyu kayo ng tsekeng tumalbog, o nakuha ninyo ang pera sa pamamagitan ng panloloko: puwedeng krimen ang mga iyon sa ilalim ng ibang batas.
Tumalbog ang Tseke Ko. Makakasuhan ba Ako ng BP 22?
Puwedeng mag-file ng criminal case ang taong binayaran ninyo sa ilalim ng Batas Pambansa Blg. 22 (BP 22), ang Bouncing Checks Law, at utang pa rin ninyo ang pera. Pero kung babayaran ninyo ang buong halaga sa loob ng five banking days pagkatapos ninyong matanggap ang written Notice of Dishonor (nakasulat na abiso na tumalbog ang tseke), hindi na puwedeng ipagpalagay ng batas na alam ninyong kulang ang pondo sa account ninyo, at karaniwang natatalo nito ang kasong BP 22. Kung ma-convict, puwedeng magpataw ang korte ng multa, kulong, o pareho; mas gusto ng Supreme Court ang multa sa mga angkop na kaso.
Tinext ng Lending App ang mga Contacts Ko at Tinawag Akong Scammer. Legal ba 'Yon?
Puwede kayong paalalahanan ng lending app, padalhan ng Demand Letter, i-report sa credit bureaus (mga kumpanyang nagtatala kung paano nagbabayad ng utang ang mga tao) ayon sa pinapayagan ng batas, at kasuhan para maningil. Hindi kayo puwedeng takutin, insultuhin, pagsinungalingan na aarestuhin kayo, tawagan sa hindi makatwirang oras, o i-message ang mga tao sa contact list ninyo maliban sa mga guarantor na pinangalanan ninyo (mga taong pumayag na magbayad kung hindi kayo makabayad). Ipinagbabawal ng Securities and Exchange Commission (SEC) ang mga gawaing ito, at ipinagbabawal ng Data Privacy Act ang paggamit ng contacts at mga litrato ninyo para ipahiya kayo. Utang pa rin ninyo ang validly ninyong hiniram.
Walang Kasulatan ang Utang, Puwede Ko pa ba Itong Singilin?
Oo. Valid ang utang kahit sa salita lang napagkasunduan, at kailangan itong bayaran ng umutang. Ang nawawala kapag walang nakasulat na kasunduan ay ang interest: hindi masisingil ang interest na sa salita lang ninyo pinagkasunduan. Kailangan din ninyo ng ibang patunay na naibigay ang pera at pautang ito, gaya ng resibo, chat o GCash records.
Magkano ba ang Puwedeng Patubo sa Utang? Legal ba ang 5-6?
Walang fixed na legal na limit ngayon: suspendido na mula 1982 ang mga lumang pinakamataas na rate (interest ceilings). Pero ang interes lang na napagkasunduan nang nakasulat ang puwedeng singilin ng nagpautang, at binabawasan ng korte ang mga rate na nakikita nilang sobrang taas, gaya ng 5-6 o 5% kada buwan pataas. Kapag ibinasura ang rate, o walang nakasulat na rate, karaniwang ginagamit ng korte ang legal rate na 6% kada taon.
Utang ng Asawa Ko, Kailangan Ko rin bang Bayaran?
Depende kung saan napunta ang pera. Ang loan ng asawa ninyo na pinakinabangan ng pamilya, gaya ng para sa pagkain, tuition, bill sa ospital o negosyo ng pamilya, ay puwedeng bayaran mula sa pag-aari ninyong dalawa. Ang utang na personal lang, gaya ng talo sa sugal, ay sa asawa ninyo lang. Wala ang pangalan ninyo sa loan maliban kung pumirma kayo, kaya hindi basta-basta kayo mapagbabayad ng lender mula sa sarili ninyong sweldo para sa personal na utang ng asawa ninyo.
Namatay si Tatay na May Utang. Kami bang mga Anak ang Magbabayad?
Hindi, hindi mula sa sarili ninyong pera. Ang utang ng isang tao ay binabayaran mula sa iniwan niyang ari-arian, ang tinatawag na estate. Ang matatanggap lang ng mga tagapagmana ay kung ano ang matitira pagkatapos mabayaran ang mga utang. Kung mas malaki ang utang kaysa sa estate, hindi naipapasa ang kulang sa mga anak, sa asawa o kanino man, maliban kung pumirma rin sila sa loan bilang co-borrower o guarantor.
Trabaho
Kailan Ko Makukuha ang Back Pay Ko, at Ano ba ang Dapat Kasama Dito?
Ang final pay ninyo, na madalas tawaging "back pay", ay ang lahat ng utang pa sa inyo ng employer kapag natapos ang trabaho. Karaniwang kasama rito ang hindi pa nababayarang sweldo, ang 13th month pay para sa mga buwang nagtrabaho kayo ngayong taon, at ang katumbas na pera ng hindi nagamit na service incentive leave, pati anumang ipinangako ng kontrata o company policy. Ayon sa DOLE Labor Advisory No. 06, Series of 2020, dapat itong ibigay sa loob ng 30 araw mula sa araw ng pag-alis ninyo, at ang Certificate of Employment ay dapat ibigay sa loob ng 3 araw mula sa request ninyo.
Puwede ba Akong Tanggalin sa Trabaho nang Walang Abiso o Paliwanag?
Karaniwan, hindi. Ang regular na empleyado ay puwedeng tanggalin lang dahil sa just cause (bagay na ginawa ng empleyado, gaya ng malubhang misconduct o panloloko) o authorized cause (dahilang pang-negosyo, gaya ng redundancy o pagsasara), at dapat magbigay ang employer ng nakasulat na notice. Para sa just cause, ibig sabihin nito ay dalawang nakasulat na notice na may totoong pagkakataong magpaliwanag sa pagitan. Para sa authorized cause, ibig sabihin nito ay nakasulat na notice sa inyo at sa DOLE nang hindi bababa sa 30 araw bago ang huling araw, kadalasan may kasamang separation pay.
May 13th Month Pay ba Ako Kahit Probationary, Bagong Pasok o Kasambahay?
Kung nagtatrabaho kayo sa pribadong employer, hindi kayo manager (isang rank-and-file employee), at nakapagtrabaho kayo nang hindi bababa sa isang buwan sa calendar year, may karapatan kayo sa 13th month pay sa ilalim ng Presidential Decree No. 851 (PD 851), anuman ang employment status ninyo. Ito ay hindi bababa sa one-twelfth (ikalabindalawang bahagi) ng basic salary na kinita ninyo sa taon, ibinibigay bago o sa 24 Disyembre. Mayroon din nito ang kasambahay, sa ilalim ng Domestic Workers Act.
May Dagdag Bayad ba Kapag Nag-overtime Ako o Pumasok sa Holiday?
Oo, para sa karamihan ng manggagawa sa private sector. Ang normal na oras ng trabaho ay 8 oras sa isang araw. Overtime na ang lampas doon, at dapat bayaran nang hindi bababa sa 25% na dagdag kada oras sa ordinaryong araw. Kung magtrabaho kayo sa regular holiday, hindi bababa sa doble ng arawang sweldo ninyo ang matatanggap ninyo; kung sa special non-working day o sa rest day ninyo, hindi bababa sa 30% na dagdag. Hindi sakop ng mga rule na ito ang mga manager at ang ilang field worker.
Puwede bang Kaltasan ng Amo ang Sahod Ko Kapag May Nawala o Nasira?
Ilang kaltas lang ang pinapayagan. Puwedeng ibawas ng employer ninyo ang hinihingi ng batas, gaya ng withholding tax at ng share ninyo sa SSS, PhilHealth at Pag-IBIG, pati union dues at mga bayad na pinayagan ninyo nang nakasulat. Ang kaltas dahil sa kulang o nawala ay puwede lang kung malinaw na naipakitang kayo ang may pananagutan at binigyan muna kayo ng patas na pagkakataong magpaliwanag. Ang iba pa ay karaniwang illegal na kaltas na puwede ninyong bawiin.
Kailan Ako Magiging Regular? Puwede ba Akong I-endo nang Paulit-ulit?
Karaniwan pagkatapos ng anim na buwan ng probation (trial period), o agad-agad kung hindi kayo sinabihan sa unang araw na nasa probation kayo. Kung ang ginagawa ninyo ay trabahong karaniwang kailangan o kanais-nais sa negosyo ng employer, karaniwang regular employee kayo, anuman ang tawag sa inyo sa kontrata. Ang mga pangunahing exception ay ang totoong project work, seasonal work, at fixed term na talagang pinagkasunduan ninyo. Ang paulit-ulit na pagre-rehire sa inyo para sa parehong trabaho ay puwedeng senyales na regular na kayo.
Ano ang mga Karapatan ng Kasambahay? Kailangan ba ng Kontrata, SSS at Day Off?
May karapatan ang kasambahay sa nakasulat na kontrata, sahod na hindi bababa sa minimum wage para sa domestic workers sa rehiyon, hindi bababa sa 8 oras na pahinga kada araw at 24 na oras na tuloy-tuloy na day off kada linggo, SSS, PhilHealth at Pag-IBIG pagkatapos ng isang buwang trabaho, 13th month pay, at 5 araw na paid leave kada taon pagkatapos ng isang taong serbisyo. Hindi puwedeng humingi ang employer ng deposito para sa mga bagay na baka masira, at matatapos lang niya ang trabaho dahil sa mga dahilang pinapayagan ng batas.
Sa Ibang Bansa at mga OFW
Nasa Abroad Ako. Paano Ako Pipirma ng SPA o Ibang Papeles Para sa Pilipinas?
Dalawa ang karaniwang paraan. Puwede kayong pumirma nang personal sa Philippine embassy o consulate, kung saan ino-notaryo ito ng consular officer na parang notaryo rito sa Pilipinas. O kaya, kung miyembro ng Apostille Convention ang bansang kinaroroonan ninyo, puwede kayong pumirma sa harap ng lokal na notaryo roon at saka kumuha ng apostille mula sa gobyerno ng bansang iyon. Alinman ang piliin, ipadala pauwi ang original na papel, hindi scan o litrato.
Nagbayad na Ako sa Agency Pero Hindi pa rin Ako Napapaalis. Ano ang Puwede Kong Gawin?
Kung ni-recruit kayo ng agency para sa trabaho sa abroad at pagkatapos ay hindi kayo pinaalis nang walang valid na dahilan, puwede itong ituring ng batas na illegal recruitment, kahit may license ang agency. Puwede rin ninyong hingin pabalik ang perang ibinayad ninyo, dahil itinuturing din ng batas na illegal recruitment ang hindi pagsauli ng inyong processing costs kapag hindi ninyo kasalanan na hindi kayo nakaalis. I-report ito sa Department of Migrant Workers (DMW), at itago ang bawat resibo at message.
Sa Abroad Kami Ikinasal. Valid ba ang Kasal Namin Dito sa Pilipinas?
Karaniwang oo. Sa ilalim ng Article 26 ng Family Code, ang kasal sa abroad na sumunod sa batas ng bansang iyon at valid doon ay valid din sa Pilipinas. May mga exception: halimbawa, kung wala pang 18 ang isa sa inyo, kasal pa sa iba, o malapit na magkamag-anak. Para mailagay ang kasal sa Philippine records ninyo, mag-file ng Report of Marriage sa Philippine embassy o consulate, na ipapadala pagkatapos sa PSA.
OFW ang Asawa Ko. Anong Tulong ang Puwede Naming Makuha sa OWWA?
Kung active OWWA member ang OFW, karaniwang puwedeng humingi ng tulong sa OWWA ang pamilya sa mahihirap na panahon: welfare assistance (halimbawa, kapag may sakit o nagkaproblema ang manggagawa), death at disability benefits, scholarship at tulong sa pag-aaral para sa mga anak, at livelihood programs. Ang membership ay US$25 bawat kontrata, at ayon sa batas, ang employer ang nagbabayad nito. Nagbabago ang halaga at mga patakaran, kaya alamin muna ang kasalukuyang halaga sa OWWA bago mag-file.
Kapitbahay, Pulis at Korte
Kailangan bang Dumaan Muna sa Barangay Bago Magsampa ng Kaso?
Kadalasan, oo, kung kayo at ang kabilang panig ay mga indibidwal na talagang nakatira sa iisang lungsod o munisipyo. Ayon sa mga patakaran ng Katarungang Pambarangay (hustisya sa barangay) sa Local Government Code, karamihan sa mga alitan nila ay kailangang dumaan muna sa barangay conciliation (pag-uusap para magkasundo sa barangay). Kung hindi kayo magkasundo, maglalabas ang barangay ng Certificate to File Action (ang go-signal nito para pumunta sa korte), at saka lang kayo makakapagsampa ng kaso sa korte. May mga exception, gaya ng mga kasong may kinalaman sa gobyerno, mga taong nakatira sa magkaibang lungsod o bayan, at mas mabibigat na krimen.
May Utang sa Akin na Ayaw Magbayad. Paano Ko Siya Sisingilin sa Korte?
Kung ang utang sa inyo ay hanggang ₱1,000,000, hindi kasama ang interes at gastos, puwede kayong magsampa ng small claims case. Isinasampa ito sa lokal na trial court ng inyong lungsod o bayan (ang first-level court: ang Metropolitan, Municipal, Municipal in Cities o Municipal Circuit Trial Court). Magpadala muna ng nakasulat na paniningil (demand), at dumaan muna sa barangay kung pareho kayong nakatira sa iisang lungsod o munisipyo. Walang abogadong puwedeng humarap para sa alinmang panig sa hearing, nagdedesisyon ang judge sa loob ng isang araw, at pinal ang desisyon.
Na-scam Ako Online. Saan Ako Magre-report, at Mababawi Ko pa ba ang Pera Ko?
Tawagan agad ang bangko o e-wallet ninyo, gamit ang hotline sa official app o website nito, at i-report ang transaksyon. Ayon sa Anti-Financial Account Scamming Act, puwede nilang i-hold ang pinagtatalunang pera nang hanggang 30 araw, pero kung mabilis lang kayong mag-report. Pagkatapos, i-save ang bawat screenshot at resibo, at mag-report sa CICC hotline 1326, sa PNP Anti-Cybercrime Group o sa NBI Cybercrime Division. Huwag magbayad sa sinumang nangangakong "babawiin" ang pera ninyo kapalit ng bayad.
Hinuli Ako ng Pulis. Ano ang mga Karapatan Ko? Kailangan Ko bang Magsalita?
May karapatan kayong manahimik at may karapatan kayo sa abogado. Kung hindi kayo makakabayad, kailangang bigyan kayo ng gobyerno ng libreng abogado, karaniwang mula sa Public Attorney's Office (PAO). Hindi kayo puwedeng saktan, takutin o itago sa lihim na lugar, at hindi puwedeng gamitin laban sa inyo ang anumang sinabi ninyo dahil pinilit kayo. Puwede kayong dalawin ng pamilya ninyo, ng doktor at ng pari o pastor, at sa karamihan ng kaso, puwede kayong humiling na makauwi sa pamamagitan ng bail habang tumatakbo ang kaso ninyo.
Pwede ba Akong Kasuhan Dahil sa Post Ko sa Facebook?
Oo. Ang post na hayagang nag-aakusa sa isang pinangalanan o makikilalang tao ng krimen, bisyo o anumang nakakahiya ay puwedeng cyber libel, isang krimen sa ilalim ng Cybercrime Prevention Act. Mas mabigat ang parusa nito kaysa sa libel sa diyaryo. Ang pagtawag sa isang tao na "magnanakaw" o "scammer" sa Facebook, kahit sa group o sa "parinig" na post na alam ng lahat kung sino ang tinutukoy, ay delikado maliban kung kaya ninyong patunayang totoo ito at may mabuting dahilan kayo sa pag-post. Ang pag-like o pag-share lang ng post ng iba ay karaniwang hindi cyber libel, pero ang pagdagdag ng sarili ninyong akusasyon ay puwedeng maging cyber libel.
Nabangga Ako (o Nakabangga Ako). Ano ang Dapat Kong Gawin? Paano ang Areglo at Insurance?
Huminto, huwag umalis, at tumulong. Tingnan kung may nasaktan at tumawag sa 911 para sa ambulansya at pulis. Huwag tumakas: mas mabigat ang parusa sa driver na umalis nang hindi tinutulungan ang nasaktan. Kumuha ng litrato, magpalitan ng pangalan at detalye ng lisensya, at kumuha ng police report. Ang gastos sa pagpapagamot ng mga nasaktan ay puwedeng i-claim sa compulsory insurance ng sasakyan (CTPL) nang hindi kailangang patunayan kung sino ang may kasalanan, hanggang sa itinakdang limit. Anumang areglo (settlement) ay dapat nakasulat at pinirmahan, may resibo sa bawat bayad.
Sinasaktan Ako ng Partner Ko. Paano Ako Kukuha ng BPO o Protection Order?
Pumunta sa inyong barangay hall at humingi ng Barangay Protection Order (BPO). Dapat itong ilabas ng barangay captain sa parehong araw, at tumatagal ito nang 15 araw. Para sa mas matagal at mas malawak na proteksyon, humingi sa Family Court ng Temporary Protection Order, na inilalabas sa araw ng pagsasampa, at saka ng Permanent Protection Order. Pinoprotektahan ng batas ang babaeng asawa o dating asawa, kasama sa bahay, karelasyon o naging karelasyon sa sekswal na relasyon ng nang-aabuso, o may anak sa kanya, at pati ang mga anak ng babae. Kung nasa panganib kayo ngayon mismo, tumawag sa 911.