Pag-file ng Criminal Complaint: Mula Barangay Hanggang Prosecutor

Hakbang 1: Ang Barangay, Kung Kailangan

Sa ilalim ng mga patakaran ng Katarungang Pambarangay (hustisya sa barangay) sa Local Government Code, Republic Act No. 7160 (RA 7160), maraming alitan sa pagitan ng mga indibidwal na nakatira sa iisang lungsod o munisipyo ang kailangang dumaan muna sa barangay para mag-usap at magkasundo. Para sa mga krimen, sakop nito ang mga offense na may parusang kulong na hindi hihigit sa 1 taon o multang hindi hihigit sa ₱5,000, kung saan may pribadong taong napinsala. Halimbawa nito ang slight physical injuries, maliliit na pagbabanta at maliit na estafa.

Kung hindi kayo magkasundo, magbibigay ang barangay ng Certificate to File Action, na ikakabit ninyo sa reklamo ninyo. Ang mga krimeng mas mabigat ang parusa, at ang mga kasong nakakulong na ang akusado o malapit nang maubos ang palugit para mag-file, ay puwedeng dumiretso sa prosecutor o sa korte. Tingnan ang barangay conciliation.

Hakbang 2: Mag-report sa Pulis o NBI

Puwede ninyong i-report ang krimen sa pinakamalapit na police station. Itatala ito ng desk officer sa police blotter (logbook ng istasyon ng mga ini-report na pangyayari). Magandang patunay ang blotter na nag-report kayo, at puwede kayong humingi ng certified copy, pero hindi ito criminal case.

Puwedeng mag-imbestiga ang pulis, o ang NBI, kunin ang sinumpaang salaysay ninyo, mangalap ng ebidensya (case build-up) at i-file ang reklamo sa prosecutor para sa inyo. Para sa mga online na krimen, pumunta sa PNP Anti-Cybercrime Group o sa NBI Cybercrime Division; tingnan ang pag-report ng online scams. Para sa karahasan laban sa babae o sa anak niya, pumunta sa Women and Children Protection Desk; tingnan ang protection orders.

Puwede rin kayong mag-file nang direkta sa prosecutor nang hindi dumadaan sa pulis.

Kung nahuli sa akto ang suspek at inaresto nang walang warrant, dadalhin ng pulis ang kaso sa prosecutor para sa inquest (mabilis na pagsusuri kung valid ang pag-aresto at kung kakasuhan agad ang tao). Tingnan ang mga karapatan ng taong inaresto.

Hakbang 3: Ang Complaint-Affidavit

Ang reklamo ay isang Complaint-Affidavit: ang sinumpaang salaysay ninyo ng nangyari. Ayon sa Rule 112, Section 3 ng Rules of Court, dapat itong:

• magsaad ng pangalan at address ng respondent (ang taong inirereklamo);
• may kasamang mga affidavit ng mga testigo ninyo at kopya ng mga supporting document, gaya ng mga resibo, litrato, screenshots at medical certificate;
• sinumpaan sa harap ng prosecutor o ng opisyal ng gobyerno na awtorisadong magpanumpa o, kung walang available, ng notary public, na magpapatunay na personal niya kayong tinanong at kusang-loob kayong pumirma;
• i-file sa dami ng kopya na katumbas ng bilang ng mga respondent, dagdag ang dalawa para sa opisina.

Isulat ang mga pangyayari nang sunod-sunod, sa first person: sino, ano, kailan, saan at paano. Ikabit ang bawat dokumento at lagyan ng label (Annex "A", "B" at iba pa). Ipapasagot din sa inyo ng opisina ng prosecutor ang isang Investigation Data Form. Ipinapakita ng General Affidavit template ang basic na format ng sinumpaang salaysay.

I-file ito sa Office of the City o Provincial Prosecutor ng lugar kung saan nangyari ang krimen. Magtanong sa opisina tungkol sa personal na pag-file o e-filing, at itago ang receiving copy ninyo.

Hakbang 4: Preliminary Investigation

Ang preliminary investigation ay ang paraan ng prosecutor para magpasya kung kakasuhan sa korte ang respondent. Mas mahigpit na pamantayan ang itinakda ng 2024 DOJ-NPS Rules on Preliminary Investigations and Inquest Proceedings ng Department of Justice (Department Circular No. 015, series of 2024), na naging epektibo noong 31 Hulyo 2024. Magfa-file lang ng kaso ang prosecutor kung may prima facie evidence with reasonable certainty of conviction: ebidensyang admissible at kapani-paniwala na malamang na magpapatunay sa korte ng krimen at ng pagkakasala ng respondent. Hindi na sapat nang mag-isa ang dating pamantayan, ang probable cause (makatwirang paniniwala na may nagawang krimen).

Kaya sinusuri muna ng prosecutor kung kumpleto ang reklamo ninyo (case build-up). Kung may kulang na ebidensya, baka hilingin sa inyong magsumite pa bago i-docket ang reklamo.

Ang karaniwang susunod:

1. Subpoena. Magpapadala ang prosecutor sa respondent ng subpoena (opisyal na utos na sumagot) kasama ang kopya ng reklamo at ebidensya ninyo.
2. Counter-Affidavit. Magfa-file ang respondent ng sinumpaang Counter-Affidavit na may panig at ebidensya niya bago ang deadline sa subpoena. Kung hindi, magdedesisyon ang prosecutor batay lang sa ebidensya ninyo.
3. Clarificatory hearing. Kung may kailangang linawin, puwedeng magpatawag ang prosecutor nito, kung saan siya ang magtatanong sa mga partido at testigo. Hindi kayo magka-cross-examine sa isa't isa. Pinapayagan lang ang reply kung nakikita ng prosecutor na kailangan ito.
4. Resolution. Maglalabas ang prosecutor ng nakasulat na resolution, na aprubado ng pinuno ng opisina, na nagdi-dismiss sa reklamo o nagfa-file ng Information (ang pormal na kaso) sa korte. Ang dismissal dahil kulang sa ebidensya ay puwedeng i-file ulit kapag may bagong ebidensya.

Ang mas magagaang offense ay puwedeng dumaan sa mas maikling proseso sa ilalim ng hiwalay na DOJ rules. Sasabihin sa inyo ng opisina ng prosecutor kung alin ang tatama.

Hakbang 5: Pagkatapos ng Resolution

• Motion for reconsideration. Kung hindi kayo sang-ayon sa resolution, puwede ninyong hilingin sa parehong opisina na pag-isipan itong muli. Maikli ang deadline at binibilang mula nang matanggap ninyo ang resolution, kaya alamin agad ang palugit sa rules pagkatanggap ninyo nito.
• Petition for review (apela). Pagkatapos noon, puwede kayong umapela sa Department of Justice. Sa ilalim ng 2024 rules, para sa mga kasong dinidinig sa first-level courts (Municipal at Metropolitan Trial Courts), sa Prosecutor General (sa Metro Manila) o sa Regional Prosecutor ang apela, at pinal ang desisyon nila. Para sa mga kasong dinidinig sa Regional Trial Court, sa Secretary of Justice ang apela.
• Sa korte. Kapag na-file na ang Information, personal na susuriin ng judge ang ebidensya at puwede siyang maglabas ng warrant of arrest o summons. Puwede nang mag-bail ang akusado kung pinapayagan. Mula rito, ang public prosecutor na ang hahawak ng kaso, at kayo ay testigo.

Ang Affidavit of Desistance (sinumpaang pahayag na ayaw na ninyong ituloy ang kaso) ay hindi awtomatikong tatapos dito. Ang prosecutor o korte ang magdedesisyon.

Mga Deadline Para Mag-file (Prescription)

Dapat i-file ang mga krimen sa loob ng takdang panahon, o magpe-prescribe ang mga ito (hindi na puwedeng kasuhan). Sa ilalim ng Article 90 ng Revised Penal Code, nakadepende ang panahon sa parusa: mula 20 taon para sa pinakamabibigat na krimen, pababa sa 10 taon para sa karamihan ng krimeng may correctional penalty, 5 taon para sa may parusang arresto mayor, 1 taon para sa libel, 6 na buwan para sa oral defamation at 2 buwan para sa light offenses. Sa ilalim ng Article 91, nagsisimula ang panahon sa araw na madiskubre ang krimen ng nasaktang tao, ng mga awtoridad o ng kanilang mga ahente, at humihinto ang orasan kapag na-file ang reklamo.

Ang mga krimen sa ilalim ng special laws (mga batas sa labas ng Revised Penal Code) ay may sariling palugit o, kung walang itinakda ang batas, sinusunod ang Act No. 3326. Dahil teknikal ang mga patakaran, mag-file nang maaga hangga't kaya.