Paghahati ng Ari-arian ng Namatay, nang Hindi Dumadaan sa Korte

Kailan Puwedeng Mag-settle nang Walang Korte

Ayon sa Rule 74, Section 1 ng Rules of Court, puwedeng hatiin ng mga tagapagmana sa kanilang sarili ang iniwang ari-arian (ang estate) nang walang kaso sa korte kapag:

• ang namatay ay walang iniwang will;
• wala siyang iniwang utang, o bayad na ang mga utang; at
• nasa hustong gulang na ang lahat ng tagapagmana, o may guardian na kumakatawan sa mga menor de edad (ang kanilang judicial o legal representatives); at
• pumapayag ang lahat ng tagapagmana kung paano hahatiin ang ari-arian.

Kung may will, kailangan itong dumaan sa probate (ang kaso sa korte na nag-aapruba ng will); hindi maipapasa ng will ang ari-arian hangga't hindi ito pinapayagan ng korte. Kung hindi magkasundo ang mga tagapagmana, kaso sa korte para hatiin ang ari-arian (action for partition) ang paraan. Parehong kailangan ng abogado. Tumutulong ang Public Attorney's Office (PAO) sa mga kwalipikado.

Ang mga Hakbang

1. Ilista ang mga tagapagmana at ang mga ari-arian. Ipunin ang PSA Birth at Marriage Certificates para ipakita ang relasyon ng bawat tagapagmana, ang Death Certificate, at ang mga dokumento ng bawat ari-arian (mga titulo, Tax Declaration, bank certificate, Certificate of Registration o CR ng sasakyan).
2. Gawin at pirmahan ang Deed of Extrajudicial Settlement. Pipirma ang lahat ng tagapagmana sa harap ng notaryo. Ang mga tagapagmanang hindi makakadalo ay puwedeng pumirma sa pamamagitan ng Special Power of Attorney (nakasulat na pahintulot para may ibang pumirma para sa kanila). Magsimula sa template ng Extrajudicial Settlement.
3. Ipalathala ito. Ipalathala ang deed (o notice nito) minsan isang linggo sa loob ng tatlong magkakasunod na linggo sa isang newspaper of general circulation (diyaryong malawak ang mambabasa) sa probinsya. Itago ang Affidavit of Publication ng diyaryo at ang mga clipping.
4. Maglagak ng bond (garantiyang pera) kung may personal property. Hinihingi ng Rule 74 ang bond na katumbas ng halaga ng personal property (gaya ng cash, sasakyan o shares), na isinusumite sa Registry of Deeds.
5. Bayaran ang estate tax at kunin ang eCAR. I-file ang estate tax return (BIR Form 1801) at magbayad. Pagkatapos, maglalabas ang BIR ng eCAR (electronic Certificate Authorizing Registration, ang go-signal ng BIR para mailipat ang ari-arian) para sa bawat ari-ariang ililipat.
6. Bayaran ang local transfer tax sa treasurer's office kung nasaan ang bawat ari-arian. Ayon sa Local Government Code, may 60 araw mula sa pagkamatay para rito.
7. I-register sa Registry of Deeds at pagkatapos ay i-update ang Tax Declaration sa assessor's office.

Estate Tax

Sa ilalim ng Tax Code na inamyendahan ng Republic Act No. 10963 (TRAIN), para sa mga namatay mula 1 Enero 2018:

• Ang rate ay 6% ng net estate (ang halagang natitira pagkatapos ng deductions).
• May standard deduction na ₱5,000,000. Puwede ring ibawas ang family home hanggang ₱10,000,000 ng halaga nito, kung kwalipikado.
• Ang return ay dapat i-file sa loob ng isang taon mula sa pagkamatay.
• Kung kulang ang cash ng estate, puwedeng payagan ng BIR ang hulugang bayad sa loob ng dalawang taon mula sa deadline nang walang penalty o interest.
• Ang bangkong nakakaalam na namatay na ang isang depositor ay puwedeng magpa-withdraw pagkatapos kaltasan ng 6% na final withholding tax.

Tantyahin ito gamit ang estate tax calculator.

Estate tax amnesty. Pinalawig ng Republic Act No. 11956 ang estate tax amnesty (pagkakataong magbayad nang walang penalty) hanggang 14 Hunyo 2025, para sa estate ng mga namatay noong o bago 31 Mayo 2022. Sarado na ang panahong iyon. May mga panukalang batas para buksan muli ang amnesty na inihain sa Kongreso noong 2025 at 2026. Itanong sa BIR kung may bagong amnesty law nang umiiral bago kayo umasa rito.

Maaaring magbago ang mga bayarin sa gobyerno. Laging alamin muna sa opisina ang kasalukuyang halaga bago magbayad. Huling sinuri noong 8 Oktubre 2026.

Ang Two-year Rule

Ayon sa Rule 74, Section 4, sa loob ng dalawang taon pagkatapos ng Extrajudicial Settlement, puwede pang habulin ang ari-arian at ang bond ng tagapagmanang hindi naisama o ng pinagkakautangang hindi nabayaran. Nagsusulat ang Registry of Deeds ng tala tungkol dito sa bagong titulo (annotation).

Kaya kung bibili kayo ng lupang galing sa Extrajudicial Settlement na wala pang dalawang taon, basahin ang annotation at tiyaking pumirma ang lahat ng tagapagmana.

Hindi rin saklaw ng settlement ang mga tagapagmanang hindi kasali rito o hindi naabisuhan. Kapag may tagapagmanang hindi naisama, kahit hindi sinasadya, puwedeng mapawalang-bisa ang buong settlement.

Kung Kayo lang ang Tagapagmana

Ang nag-iisang tagapagmana ay pumipirma ng Affidavit of Self-Adjudication sa halip na Deed of Settlement. Pareho ang mga patakaran: walang will, walang utang, publication nang tatlong linggo, bond para sa personal property, estate tax, at ang dalawang taong panahon ng paghahabol.

Tiyaking kayo nga lang ang tagapagmana. Ang naiwang asawa, mga anak (kasama ang mga anak sa labas ng kasal) at, kung walang anak, ang mga magulang ay puwedeng maging tagapagmana.