Annulment at Declaration of Nullity: Grounds, mga Hakbang at Epekto

Nullity o Annulment: Alin ang Angkop

"Annulment" ang tawag ng marami sa dalawa, pero magkaibang kaso ang mga ito sa batas:

• Declaration of nullity (absolute nullity): void ang kasal (hindi kailanman naging valid) mula pa sa simula. Ang asawang lalaki o babae lang ang puwedeng mag-file, at walang deadline: hindi nawawala (nagpe-prescribe) ang karapatang mag-file ayon sa Art. 39.
• Annulment: voidable ang kasal, ibig sabihin valid ito hangga't hindi kinakansela ng korte. May deadline sa pag-file at listahan kung sino ang puwedeng mag-file ang bawat ground (Art. 47).

Pareho itong ifa-file sa Family Court (Regional Trial Court na humahawak ng mga kaso ng pamilya). Para makita nang magkatabi ang legal separation at foreign divorce, tingnan ang annulment vs legal separation. Wala pa ring pangkalahatang batas sa divorce para sa karamihan ng Pilipino; tingnan ang may divorce na ba sa Pilipinas? Kung foreigner ang napangasawa ninyo at nakipag-divorce siya sa inyo sa ibang bansa, tingnan ang recognition of a foreign divorce.

Ang mga Ground (Legal na Dahilan)

Void na kasal (declaration of nullity):

• Art. 35: wala pang 18 ang isa sa kanila, kahit may pahintulot ng magulang; walang awtoridad ang nagkasal (maliban kung tapat na naniwala ang isa sa kanila na mayroon); walang Marriage License, maliban kung may exception; bigamous o polygamous na kasal; pagkakamali sa pagkakakilanlan ng kabilang tao; at kasunod na kasal na void ayon sa Art. 53.
• Art. 36: psychological incapacity. Noong araw ng kasal, hindi kayang gampanan ng isa sa kanila ang mahahalagang tungkulin ng mag-asawa, kahit lumabas lang ito pagkatapos.
• Art. 37: incestuous na kasal, sa pagitan ng magulang at anak o apo sa anumang antas, at sa pagitan ng magkapatid, buo man o kalahati ang dugo.
• Art. 38: kasal na void dahil sa public policy, gaya ng sa pagitan ng magpinsan at iba pang kadugo hanggang ikaapat na civil degree, ng step-parent at step-child, ng biyenan at manugang, at ng nag-ampon at inampon.

Voidable na kasal (annulment), Art. 45: walang pahintulot ng magulang para sa edad 18 hanggang 21; pagkabaliw; pagpayag na nakuha sa panloloko (fraud); pagpayag na nakuha sa pamimilit, pananakot o undue influence; pisikal na hindi kayang magtalik bilang mag-asawa na mukhang hindi na gagaling; at malubhang sexually transmissible disease na mukhang hindi na gagaling. Hindi na magagamit ang ilan sa mga ito kung kusang nagsama pa ang mag-asawa pagkatapos. Nasa gabay naming annulment vs legal separation ang table ng mga deadline.

Psychological incapacity pagkatapos ng Tan-Andal. Sa Tan-Andal v. Andal (G.R. No. 196359, 11 Mayo 2021), sinabi ng Supreme Court na legal na konsepto ang psychological incapacity, hindi medikal na sakit o personality disorder. Hindi kailangang i-diagnose ito ng psychologist o psychiatrist na sumuri mismo sa asawa; puwedeng ilarawan ang ugali niya ng mga taong nakakilala sa kanya bago at habang kasal. Kailangang malubha ito, naroon na noong araw ng kasal, at pangmatagalan, at kailangang mapatunayan sa clear and convincing evidence (matibay na patunay). Hindi sapat ang hindi pagkakasundo, pagkawala ng pagmamahal o pangangaliwa lang.

Ang Proseso sa Korte, Hakbang-hakbang

Ang Rule on Declaration of Absolute Nullity of Void Marriages and Annulment of Voidable Marriages ng Supreme Court (A.M. No. 02-11-10-SC, epektibo mula 15 Marso 2003) ang nagtatakda ng mga hakbang:

1. Petition. Gagawa ang abogado ng petition na may mga pangyayari, mga anak, property regime at mga ari-arian. Kayo mismo ang dapat pumirma sa verification at certification against forum shopping (mga sinumpaang pahayag na totoo ito at hindi na-file sa ibang lugar).
2. Pag-file. Ifa-file ito sa Family Court ng probinsya o lungsod kung saan kayo o ang asawa ninyo nakatira nang hindi bababa sa anim na buwan bago mag-file. Sa loob ng limang araw mula sa pag-file, kailangang bigyan ng kopya ang Office of the Solicitor General (OSG) at ang city o provincial prosecutor.
3. Summons at sagot. Padadalhan ang asawa ninyo at may 15 araw siya para sumagot (30 araw kung sa publication sa diyaryo siya pinadalhan dahil hindi siya mahanap). Hindi siya puwedeng i-declare in default ng korte (desisyunan laban sa kanya dahil hindi sumagot).
4. Pagsusuri ng collusion. Kung hindi sumagot ang asawa ninyo, o hindi niya kinokontra ang kaso, uutusan ng korte ang public prosecutor na imbestigahan kung nagsasabwatan kayong dalawa para pekein ang kaso (collusion). Magre-report ang prosecutor sa loob ng isang buwan. Kung may collusion, idi-dismiss ang kaso.
5. Pre-trial at trial. Diringgin ng judge ang ebidensya: ang testimony ninyo, mga testigo, at kadalasan isang psychologist o psychiatrist sa mga kaso ng psychological incapacity. Hindi puwedeng magdesisyon ang judge dahil lang pumapayag ang mag-asawa; kailangang mapatunayan ang ground. Puwedeng isara ng korte ang hearing sa publiko para sa privacy.
6. Desisyon. Magiging final ang desisyon kung walang motion for reconsideration o appeal na na-file sa loob ng 15 araw mula sa notice. Puwede ring humiling ng reconsideration o mag-appeal ang Estado, sa pamamagitan ng OSG o ng prosecutor.
7. Ari-arian, mga anak at decree. Aayusin ng korte ang ari-arian, custody, sustento at ang presumptive legitimes ng mga anak (ang nakareserbang bahagi nila sa mana). Ilalabas lang ang final na Decree ng nullity o annulment pagkatapos ma-register ang judgment at ang partition ng ari-arian at maibigay ang presumptive legitimes.

Gaano katagal. May deadline ang rule para sa ilang hakbang pero wala para sa buong kaso. Nakadepende ang tagal sa dami ng kaso sa korte, kung mahahanap at kokontra ang asawa ninyo, kung ilan ang testigo, at kung may mag-a-appeal. Tanungin ang abogadong humahawak ng kaso para sa makatotohanang tantya.

Magkano ang Gastos

Walang fixed na presyo ang annulment, kaya hindi kami naglalagay ng halaga.

• Bayad sa korte: filing fees sa ilalim ng Rule 141 ng Rules of Court, na iko-compute ng Clerk of Court pag-file ng petition, dagdag ang gastos gaya ng publication kung hindi mahanap ang asawa ninyo.
• Psychologist o psychiatrist: sa mga kaso ng psychological incapacity, maraming petitioner ang nagpapakita ng expert. Iba-iba ang singil.
• Bayad sa abogado: napagkakasunduan sa abogado, at malaki ang pagkakaiba-iba.

Kung hindi ninyo kaya ang abogado, nagbibigay ng libreng legal na tulong ang Public Attorney's Office (PAO) sa mga pumapasa sa indigency test nito (pagsusuri kung hindi ninyo kayang magbayad ng abogado), at may mga legal aid office ang Integrated Bar of the Philippines (IBP). Puwede ring humiling sa korte ang mga kwalipikadong indigent na hindi na magbayad ng filing fees.

Epekto sa mga Anak, Ari-arian at Apelyido

• Mga anak. Ang mga anak na ipinaglihi o ipinanganak bago maging final ang desisyon sa kasong Art. 36 (psychological incapacity), at ang mga anak sa kasal na na-annul, ay legitimate (Art. 54). Ang mga anak sa iba pang void na kasal ay illegitimate (Art. 165) at, ayon sa Art. 176, apelyido ng ina ang gamit maliban kung kinilala sila ng ama (tingnan ang paggamit ng apelyido ng ama). Alinman dito, obligado pa rin ang dalawang magulang na sustentuhan sila. Ang korte ang magdedesisyon sa custody at sustento, at inuuna ang kapakanan ng mga bata; tingnan ang child support.
• Ari-arian. Sa kasal na na-annul, at sa void na kasal sa ilalim ng Art. 40, ili-liquidate (aayusin at hahatiin) ang property regime ayon sa Arts. 50 at 51, at mawawala sa asawang nag-bad faith ang bahagi niya sa net profits. Sa karamihan ng iba pang void na kasal, karaniwang hati ang ari-ariang sabay na nabili habang nagsasama ayon sa co-ownership rules ng Arts. 147 at 148.
• Presumptive legitimes. Matatanggap ng mga anak ang presumptive legitimes nila, sa pera, ari-arian o maaasahang securities, bago ilabas ang decree.
• Apelyido. Puwedeng gamitin ng babaeng may asawa ang apelyido ng asawa niya pero hindi siya obligado. Pagkatapos ng annulment, sabi ng Art. 371 ng Civil Code, babalik siya sa apelyido niya noong dalaga kung siya ang may kasalanan; kung hindi, puwede niyang piliing panatilihin ang apelyido ng asawa maliban kung iba ang sabi ng korte o kung mag-asawa ulit ang isa sa kanila.
• Mana. Kapag final na ang decree, hindi na nagmamanahan ang dating mag-asawa kung walang will.

Pagkatapos ng Desisyon: Annotation sa PSA

Hindi kusang naa-update ng desisyon ang mga record ninyo. Ayon sa A.M. No. 02-11-10-SC:

1. Kunin sa korte ang Certificate of Finality at ang Entry of Judgment.
2. I-register ang desisyon at ang Decree sa Local Civil Registrar kung saan nakatala ang kasal at sa Local Civil Registrar kung nasaan ang Family Court. I-report sa korte sa loob ng 30 araw mula nang matanggap ang Decree na nai-register na ito.
3. Ipapadala ng Local Civil Registrar ang mga papel sa Philippine Statistics Authority (PSA). Pagkatapos, humingi ng PSA Marriage Certificate na may annotation. Makikita rin ito sa CENOMAR ninyo.

Saka lang kayo ligtas na makapagpapakasal ulit kapag naayos na ang ari-arian, naibigay na ang presumptive legitimes at naitala na ang lahat. Puwedeng maging void ang bagong kasal bago matapos ang mga hakbang na ito ayon sa Arts. 52 at 53. Dalhin ang PSA Marriage Certificate na may annotation pag-apply ng bagong Marriage License.